Vì sao sách giáo khoa kém?

Mặc cho rất nhiều cố gắng cải tiến việc biên soạn, xuất bản, phát hành và phổ biến SGK, đến nay những khó khăn, bất cập kinh niên của công tác này vẫn còn đó.

Sự kiện: Giáo dục, đào tạo, tuyển sinh, thông tin tuyển sinh, khoa giáo

Ai cũng biết thiếu sách giáo khoa (SGK) hoặc SGK kém chất lượng thì giáo dục rất khó phát triển. Thật không may, trong nhiều năm qua SGK luôn là một khâu yếu của giáo dục chúng ta.

Ngược quy trình

Trong một hội thảo mới đây về SGK, nhiều nhà giáo, chuyên gia đã góp ý kiến nhiệt thành về cách biên soạn SGK như thế nào để có những sách giáo khoa tốt. Song phải thẳng thắn nhìn nhận hình như chúng ta đang làm ngược quy trình. Trong mọi trường hợp, SGK phải dựa vào chương trình cho nên bàn về SGK trước khi xác định chương trình có lẽ chưa thật hợp lý đối với một số môn, nhất là về khoa học xã hội. Hơn nữa, hội thảo lại chỉ tập trung bàn về những nguyên tắc cải tiến cách biên soạn SGK: nào là phải lấy học sinh làm trung tâm, nào là phải nhằm phát triển kỹ năng, không chạy theo kiến thức... Đành rằng ở đâu cũng vậy, sách dở là do biên soạn tồi, song ở ta hình như vấn đề không phải chỉ đơn giản như vậy.

sách giáo khoa

Chất lượng sách giáo khoa nước ta chưa đạt yêu cầu

Cho nên vấn đề cấp bách cần bàn chưa phải là những vấn đề về kỹ thuật, phương pháp biên soạn như là đề tài chính trong hội thảo vừa qua. Tôi tin chắc trong hàng chục năm qua, các tiểu ban biên soạn SGK ở Bộ GD-ĐT cũng đã bàn thảo nghiêm túc về các vấn đề đó, vậy mà chất lượng cũng chỉ đến thế thôi, thì nguyên nhân ắt phải tìm ở những vướng mắc về tổ chức, chính sách, cơ chế. Nếu những yếu tố này không sửa đổi thì dù các tiểu ban do bộ lập ra có giỏi giang và cố gắng gì đi nữa, sớm muộn cũng sẽ lặp lại những bất cập kinh niên như đã thấy trong nhiều thập kỷ qua.

Ở đây cũng như trong nhiều vấn đề khác, khó khăn chủ yếu là do ta đi sau mà lại coi thường kinh nghiệm của các nước đi trước, khư khư bám giữ tổ chức và tư duy cũ kỹ, làm chẳng giống ai lại cứ tự ru ngủ với những thành tích giả tạo hoặc tưởng tượng. Cho nên bàn về  sách giáo khoa trước hết cần rà soát lại những gì còn chưa ổn, cần thay đổi trong tư duy, cách hiểu và các quan niệm cơ bản về tính chất, chức năng SGK. Từ đó mới có thể xây dựng một cơ chế biên soạn và xuất bản SGK hợp lý, không có độc quyền, trái lại khuyến khích sự tham gia tích cực của thầy cô giáo, từ việc biên soạn cho đến việc cạnh tranh lành mạnh để qua sàng lọc khách quan có được những bộ SGK thật sự tốt.

Không nên độc quyền

Chung quy có mấy quan niệm cơ bản sau đây về SGK cần xác định lại cho rõ.

Thứ nhất, không cần thiết và không nên quy định chỉ có duy nhất bộ SGK cho mọi trường học trong cả nước. Về chuyện này cách đây 30 năm khi tôi làm chủ tịch hội đồng duyệt sách SGK toán ở Bộ GD-ĐT, tôi đã đề xuất nên cho phép có nhiều bộ SGK về mỗi bộ môn. Theo chủ trương đó, về môn toán chẳng hạn, có thời chúng ta đã có hai bộ SGK toán do hai nhóm biên soạn tự nguyện, một ở miền Bắc, một ở miền Nam. Nhưng thật đáng tiếc, chỉ vài năm sau chủ trương đó đã bị bác bỏ, với suy nghĩ đơn giản đất nước đã thống nhất thì SGK cũng phải thống nhất, chỉ có thể cho phép có một bộ SGK chung cho cả nước!

Thứ hai, vì chỉ cần có duy nhất bộ SGK nên theo chế độ quản lý tập trung bao cấp đương nhiên bộ SGK ấy phải do Nhà nước (Bộ GD-ĐT) chịu trách nhiệm biên soạn và xuất bản. Chính đó là sai lầm đưa tới nhiều hệ lụy không tốt, ngày càng rõ nhưng càng khó khắc phục. Trước đây, mỗi lần cải cách giáo dục đều có một ban tu thư để biên soạn bộ SGK mới phù hợp chương trình mới. Với tình hình kinh tế - xã hội lúc bấy giờ, khó có thể làm khác được. Lỗi của chúng ta là lầm tưởng đó là cách làm thời nào cũng đúng nên đã duy trì nó quá lâu, trong khi tình hình và điều kiện đều đã thay đổi cơ bản và yêu cầu hội nhập quốc tế ngày càng sâu, buộc chúng ta phải thay đổi mới có thể thích nghi được.

***Sẽ có nhiều bộ sách giáo khoa sau năm 2015

Cải tiến hoài mà... vẫn dở

Trong khi ở nhiều nước, các bộ SGK lưu hành ở mỗi thời kỳ là kết quả một quá trình cạnh tranh lành mạnh để sàng lọc trong nhiều năm thì ở ta chỉ có một bộ SGK, do Bộ GD-ĐT tổ chức và đảm nhận việc biên soạn và xuất bản. Chính vì sự khác nhau đó mà SGK của ta cứ cải tiến hoài mà chất lượng vẫn không lên, sách vẫn dở, chẳng những không đáp ứng tốt yêu cầu mà lại rất tốn kém cho học sinh, trong lúc đất nước còn rất nghèo.

Thứ ba, vì SGK do Bộ GD-ĐT thống nhất biên soạn nên dẫn tới quan điểm không đúng coi SGK là “pháp lệnh”, bắt buộc thầy giáo phải dạy đúng y theo SGK, thậm chí đến thi cử mà thí sinh trả lời không theo đúng SGK cũng bị mất điểm. Nên từ bỏ quan điểm đó, cần xác định chỉ có chương trình là bắt buộc phải theo đúng, còn thực hiện chương trình như thế nào thì tùy thầy giáo, có thể tự soạn riêng giáo trình, hay dùng SGK nào thích hợp nhất cho đối tượng học sinh cụ thể của mình. Như thế mới khuyến khích thầy giáo suy nghĩ sáng tạo trong cách giảng dạy, đồng thời thúc đẩy sự cạnh tranh gữa các SGK khác nhau để nâng cao chất lượng. Hơn nữa, trong một nền giáo dục mà người thầy bị gò bó bởi quá nhiều quy định không cần thiết - phải dạy theo đúng SGK (dù biết sai sót cũng phải theo), rồi còn soạn giáo án, làm báo cáo thi đua, hàng đống sổ sách... trong khi đồng lương eo hẹp buộc phải bươn chải kiếm thêm thu nhập, thì xu hướng tất yếu là nhắm mắt làm theo, còn đâu thì giờ, tâm trí để cải tiến nghiệp vụ.

** Phát hiện nhiều lỗi sai trong sách giáo khoa

Thứ tư, SGK không nhất thiết phải bó hẹp nội dung trong các vấn đề thuộc phạm vi chương trình, mà có thể bao gồm một nội dung rộng hơn, sâu hơn tuy vẫn trong tầm tiếp thu của học sinh các lớp tương ứng. Như thế học sinh khá, giỏi có thể dùng SGK tự bồi dưỡng thêm kiến thức, kỹ năng, tập cho các em biết tự học, tự tìm cách mở rộng hiểu biết. Mặt khác, tuy chương trình cần tương đối ổn định trong khoảng 10-15 năm, nhưng kinh nghiệm cho thấy trong khoảng thời gian ấy, chương trình thường vẫn có thể có những điều chỉnh nhất định. Khi đó nếu SGK chỉ bám sát đúng chương trình thì có thể không đáp ứng yêu cầu, có khi phải soạn lại mới dùng được. Cho nên, để giữ cho SGK có thể dùng tương đối lâu dài thì thường nó phải có nội dung đủ rộng, dĩ nhiên ở mức độ thích hợp. Như thế một mặt tránh được sự lãng phí lớn hằng năm hoặc vài ba năm lại phải chỉnh sửa, in lại SGK rất tốn kém, mặt khác do SGK có thể dùng ổn định trong 10-15 năm nên trong gia đình SGK của anh có thể để lại cho em dùng, hoặc bán lại với giá rẻ cho người khác. Đồng thời, nhà trường có thể sắm đủ SGK để hằng năm cho học sinh mượn dùng hoặc thuê với giá rẻ. Đó là cách làm phổ biến từ lâu ngay cả ở nhiều nước giàu. Dân ta còn nghèo mà sử dụng SGK như ta chẳng những quá lãng phí mà còn gây nhiều khó khăn cho người học.

Thứ năm, không nên trao độc quyền biên soạn và xuất bản SGK cho bất cứ một cá nhân hay một tổ chức nào, kể cả của Bộ GD-ĐT. Cần cho phép bất cứ ai cũng được quyền biên soạn, xuất bản SGK. Tuy nhiên để bảo đảm chất lượng tối thiểu cần thiết, chỉ những SGK nào đã qua sự thẩm định của một hội đồng có thẩm quyền của Bộ GD-ĐT mới được phép dùng trong trường học. Như vậy sẽ có nhiều bộ SGK được phép dùng và qua cạnh tranh thực tế các SGK sẽ được cải tiến, sửa chữa những sai sót, nâng cao dần chất lượng về cả nội dung lẫn hình thức trình bày.

Khuyến khích biên soạn SGK

Đương nhiên việc tổ chức công tác SGK theo hướng trên sẽ không dễ dàng vì sức ỳ bảo thủ và cũng không loại trừ vì lợi ích nhóm. Cho nên phải có thời gian và một lộ trình chuyển tiếp để có thể xử lý suôn sẻ nhiều vấn đề cụ thể.

Dù thế nào trước hết phải đầu tư xây dựng chương trình cho tốt, thể hiện được tinh thần khai sáng của giáo dục, có thể giữ tương đối ổn định trong khoảng mươi năm (chính vì thế phải xây dựng cẩn trọng, có tính chuyên nghiệp cao). Sau khi chương trình đã được xác định thì công bố cho mọi người biết và khuyến khích các cá nhân và tổ chức tham gia biên soạn SGK. Riêng Bộ GD-ĐT cần chuẩn bị một bộ SGK để tạm dùng trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên về sau bộ SGK này sẽ phải cạnh tranh bình đẳng với những SGK do các nhóm tác giả khác biên soạn.

Thật ra, về nhiều môn học (chẳng hạn toán và các môn khoa học tự nhiên) chương trình chỉ có thể thay đổi trong một phạm vi nhất định. Do đó ngay bây giờ cũng nên khuyến khích những nhóm nghiên cứu biên soạn SGK mới, như nhóm Cánh Buồm ở Hà Nội hay nhóm tác giả sách vật lý vừa ra mắt ở TP.HCM.

Nhiều người có thể lo ngại rằng những đổi mới trên đòi hỏi người thầy phải có trình độ vững, điều mà hiện ta còn thiếu. Dĩ nhiên trình độ người thầy càng vững thì thực hiện những đổi mới trên càng phát huy hiệu quả. Và vì thế, việc thường xuyên bồi dưỡng, nâng cao trình độ của thầy giáo luôn luôn phải được coi trọng. Nhưng chính những đổi mới này, thực hiện đồng bộ với những giải pháp khác, sẽ tạo cơ hội cho thầy giáo nâng cao nghiệp vụ, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục. Chờ cho thầy giáo nâng cao trình độ mới thực hiện những đổi mới cần thiết thì chẳng bao giờ đổi mới được và cũng chẳng bao giờ nâng cao được chất lượng giáo dục.

Theo báo tuổi trẻ

Bấm để theo dõi bình luận về bài viết này trên Facebook của bạn.

Tags

Vì sao sách giáo khoa kém?, sách giáo khoa, giáo dục

Hỏi & Đáp

Bình luận của bạn

Bấm Like và kết bạn với Kênh tuyển sinh trên Facebook để nhận thông tin tuyển sinh nhanh nhất.

Tiểu học: Không bắt buộc dùng học bạ mới

Theo huớng dẫn thực hiện Thông tư 22 của Sở GD-ĐT TP.HCM đối với tiểu học, Không bắt buộc dùng học bạ mới. Hiệu trưởng cần hết sức chính xác và trách nhiệm khi quyết định việc lên lớp, hoặc ở lại lớp.

 
Chương trình đào tạo Kỹ năng cho sinh viên
Danh sách top ngành và học bổng du học Singapore 2016HOT - Danh sách top ngành và học bổng du học Singapore 2016
Chúng tôi chọn du học Singapore cùng trường ERCHOT - Chúng tôi chọn du học Singapore cùng trường ERC
Đảm bảo vị trí của bạn tại Trường Đại học Quốc tếHOT - Đảm bảo vị trí của bạn tại Trường Đại học Quốc tế
Bùng nổ Du học Canada Visa CES 2016 chương trình Cao đẳngHOT - Bùng nổ Du học Canada Visa CES 2016 chương trình Cao đẳng